ABC HET GROTE SINTERKLAAS ABC (AD)

Waarom komt Sinterklaas in november op een stoomboot? Hoeveel strooigoed gaat er per jaar doorheen? Wat doet het paard in de zomer en wat is de grootste chocoladeletter? Alles wat je altijd al wilde weten over Sint, maar te bang was om in je schoen te vragen.

Geschreven voor het AD. Lees het Grote Sinterklaas ABC ook op Blendle.

Amerigo

Sinterklaas laat zijn paard bij vertrek achter in ons land. De trouwe Amerigo heeft een druk leven, vertelt koetsier en verzorger Jack van den Broek (55). ,,Met de Sint werkt hij diverse optredens af, tot de uittocht op 6 december in Hoek van Holland.” De rest an het jaar heet de schimmel Okki en trekt dan vooral trouwkoetsen. Of hij brengt Jeroen van der Boom de Amsterdam Arena binnen bij een optreden van de toppers, zoals dit jaar gebeurde.

Bruidschat

In de stad Myra in Zuid-Turkije woont een arme vader met zijn drie dochters. Zonder geld dreigt de hongersnood en omdat de vader geen bruidsschat kan betalen, kunnen de dochters geen beter leven zoeken bij een echtgenoot. Nikolaas, dan nog geen bisschop, kan het gezin met zijn eigen fotuin helpen. Maar omdat hij niet wil dat het gezin hem dank is verschuldigd, werpt hij drie nachten goudstukken door het raam. Ze belanden in de schoenen van de meisjes die zo zijn gered. Aan deze legende danken we schoenzetten.

Chocoladeletter

Letters van zoet brood of speculaas horen al sinds de middeleeuwen bij Sinterklaas, maar sinds de negentiende eeuw worden zij gemaakt van chocola. Bakkerij Wim Koelman uit Heemskerk zette in 2014 het wereldrecord met de grootste letter. ,,Daarvoor hadden we al eens het grootste paasei gemaakt”, zegt bakker Sjon Koelman (44). De letter ‘S’ is ruim drie meter hoog en bevat 415 kilo pure chocolade. ,,We zijn vier weken bezig geweest de blokken te gieten. En een dag om alles aan elkaar te lijmen en op te spuitem met chocola.” Na afloop is de ruizelekkernij in stukken gebroken en door de pieten onder de bewoners van een aantal verzorgingshuizen verdeeld.

Daarom jokken papa en mama

Hoe vertel je een kind dat niet alle cadeaus uit Spanje komen? ,,Daarover doen veel mensen moeilijk”, zegt pedagoog en sinterklaas-expert professor Willem Koops. ,,Kinderen denken niet dat vader of moeder liegt. Tot hun vierde, soms zesde jaar is hun werkelijkheid anders, zij denken magisch. Kinderen kunnen gemakkelijk een eigen wereld verbeelden. Later onderscheiden ze werkelijkheid van fantasie. Dan kun je hen de waarheid vertellen en meenemen in het mysterie door ze gedichten en cadeaus te laten maken.”

Eerder

Sinterklaas vieren we op 5 december, maar waarom arriveert de goedheiligman weken eerder? Deze traditie danken we aan Amsterdam. In 1934 vindt een grote intocht van de Sint plaats, op de zaterdag voor pakjesavond. Lokale winkeliers die ervoor betalen, trekken er veel bezoekers mee naar de stad. Om de ondernemers tijdens de Grote Depressie een hart onder de riem te steken besluit het stadsbestuur het jaar erop Sint op 27 november te ontvangen. Dit jaar arriveert de stoomboot op 18 november. Zo wordt ook ‘concurrentie’ met kerst voorkomen.

Felbegeerd

Vorig jaar heeft Sint het vaakst Lego Star Wars gegeven. Welke populaire geschenken hebben door de eeuwen heen in de grote zak gezeten? Tot de oudste behoren de ‘koekpoppen’. Studenten in de middeleeuwen mogen schoolmaterialen of levensmiddelen verwachten, omdat Sint Nikolaas als hun beschermheilige optreedt. Kinderen krijgen in die tijd een speelgoedje of wat lekkers. Pas halverwege de negentiende eeuw verschijnen er cadeaus voor volwassenen, als gevolg van reclames.

Goedheiligman

Sinterklaas heet ook goedheiligman, maar dat heeft niets met zijn heiligverklaring te maken. Het woord komt van goedhylickman, oftewel ‘goedhuwelijksman’. Nikolaas treedt op als beschermheilige van jonge geliefden, studenten en kinderen. Als vrijgezel kun je op 5 december een ‘vrijer’ verwachten, een speculaaspop die een anonieme aanbidder aan je schenkt. Tot in de jaren 20 sturen mensen elkaar ook Sint Nikolaasharten, net als hoe wij Valentijnskaarten op de post doen.

Heerlijk Avondje

Pakjesavond valt bij ons op 5 december, de Belgen vieren het feest een dag later. Hoe zit dat? Het festival van Sint Nikolaas vindt plaats op zijn sterfdag, 6 december. Al in de middeleeuwen vinden kinderen op die dag een geschenk in hun schoen, achtergelaten door de Sint. Dat gebeurt alleen als zij de avond ervoor braaf hun liedjes zingen, omringd door familie. Dit is ook het moment waarop ouders elkaar in de negentiende eeuw cadeaus gaan geven. Zo verschuift pakjesavond bij ons naar 5 december.

Intocht

Waarom komt Sinterklaas niet met de auto of trein aan? Bij de eerste sinterklaasintochten, aan het eind van de negentiende eeuw, mag elk vervoersmiddel, zolang het maar wonderlijk is. Het kan een boot zijn, maar ook een zeppelin. Dat we het nu over de pakjesboot hebben en niet over de pakjesluchtballon, komt door de Amsterdamse (en later landelijke) intochten. In die stad vaart de stoomboot binnen. Heel Nederland ziet dat in het Polygoonjournaal en later op televisie. Zo is de standaard gezet.

Krampus

Sinterklaas is nooit alleen, want hij heeft altijd helpers bij zich. Bij ons zijn dat de Pieten, in Zwitserland Schmutzli en in Oostenrijk zijn het doodenge bosduivels: de Krampen. Zij stammen uit de zestiende eeuw. Door de opkomst van het protestantisme is het sinterklaasfeest van de straat verdreven. Kinderen krijgen binnenshuis cadeaus: Sint laat zich niet meer zien. Voor hem in de plaats komt zijn knecht langs, een engerd die stoute kinderen onder handen neemt. Die knecht raakt zó ingeburgerd in sommige landen dat hij de rol van Sinterklaas overneemt. En daarom kunnen kinderen in Oostenrijk nog steeds elk jaar door Krampus worden opgegeten.

Lekker

Om al het snoep- en strooigoed te vervoeren heeft Sint honderden jutezakken nodig. Elk jaar draaien de koekfabrieken overuren voor hem. Pepernotenfabriek Van Delft Biscuits zegt met zo’n 3 miljard peper- en kruidnoten 70 procent van ons land te voorzien. Die worden echt niet allemaal op 5 december opgegeten, want dit jaar lagen de eerste exemplaren eind juli al in de winkel.

Myra

Sint Nikolaas (280-342 of 352) komt uit Lycië en is bisschop van Myra geweest, het tegenwoordige Anatolië in Turkije. Over zijn leven in de vierde eeuw na Chistus doen wonderlijke verhalen de ronde. In 1087 nemen Italiaanse zeemannen de resten van zijn beenderen mee naar Bari. Een deel van het skelet komt in Venetië terecht. In 2009 vraagt Turkije de Italiaanse overheid de restanten terug te geven, zonder succes. Immiddels lijkt dat overbodig, want afgelopen september beweren Turkse archeologen dat zij de echte tombe van Nikolaas hebben gevonden bij Demre, voorheen Myra geheten. Sterk bewijs ontbreekt.

Nikolaas

Sint Nikolaas geldt als belangrijke heilige in de middeleeuwen en migieen in Europa herdenkt hem op zijn sterfdag, 6 december. Er zijn mirakelspelen en later derschijnen sinterklaasmarkten en optochten: feestgangers in kostuum gaan van deur tot deur. Na de Reformatie die in 1517 begint, vieren mensen het feest thuis. Enge knechten kloppen op de deur en zwartgeblakerde sinten rammelen met kettingen. Sinterklaas keert als rasechte kindervriend terug op 6 december 1840, de Koningsdag van Willem III. Filantropische organisaties grijpen de feestdag aan om arme kinderen te helpen. De goedheiligman lokt hen met geschenken de schoolbanken in.

Opvoeden

Sinterklaas heeft altijd een opvoedkundige rol gehad. ,,Sint is vanaf de zestiende eeuw gebruikt als boeman, als een autoritair opvoedmiddel”, zegt professor Koops. ,,Door de eeuwen wordt hij liever. Vanaf 1850 wordt Zwarte Piet de boeman en Sint een sullige, vriendelijke man. Uiteindelijk eindigt ook Piet als een kindervriend. Sint en Piet zijn nu democratisch en toegankelijk.”

Piet

De assistenten van de bisschop bezorgen de cadeaus door de schoorsteen. Lopen er aanvankelijk een of twee pieten naast Sint, tegenwoordig komt een klein leger mee uit Spanje. Pieten leiden alles in goede banen. Bij kinderen zijn beroemde pieten zoals de Wegwijspiet en Coole Piet Diego vaak populairder dan Sinterklaas zelf.

Quinsy Gario

Als de Curaçaos-Nederlandse Quinsy Gario in 2011 protesteert tegen Zwarte Piet, kookt het (halve) land over. Samen met collega-kunstenaar Kno’ledge Cesare draagt hij een T-shirt met de tekst ‘Zwarte Piet is racisme’ bij de intocht. De Dordtse politie arresteert hem, wat een stormachtige discussie inleidt die tot op de dag van vandaag voortduurt.

Rijmen

Wie wil weten hoe oude sinterklaasgedichten klinken, laat zich in de kennis van sinterklaaskenner Frits Booy zinken: ,,Gedichten zijn pas in de negentiende eeuw ontstaan. Voor die tijd kon een kind vaak niet lezen. Een goed voorbeeld van vroege rijmelarij is in 1826 door Jan van Walré geschreven. Dat gedicht komt van het paard van Sinterklaas. Hij is dankbaar dat de jongen hem hooi brengt en geeft hem daarom een grote paardenvijg als surprise.”

Spanje

Waarom verkiest Sinterklaas Spanje om de rest van het jaar te verblijven? Een mogelijke verklaring luidt dat er vroeger een belangrijke handelsroute voor exotische goederen heeft gelopen, zoals sinaasappels. Oorspronkelijk komen de cadeaus van Sint uit Zuid-Europa. In andere landen vertrekt de kindervriend op 6 december vanuit de hemel.

Taaitaai en ander snoepgoed

Taaitaai, kruidnoten, pepernoten en speculaas zijn relatief de meest ‘gezonde’ maagvullers. De banketstaaf, marsepein en gevulde speculaas zijn calorieënbommen. De grootste dikmaker? De chocoladeletter, met meer dan 1.000 calorieën. ,,Goed om te weten”, zegt Jasper de Vries van het Voedingscentrum. ,,Ook al wil niet iedereen er steeds aan denken.” De gezondste sinterklaasversnapering blijven de appeltjes van oranje, oftewel mandarijnen. Maar die strooien dan weer lastiger.

Uniek

Het sinterklaasfeest wordt vaak als een typisch Nederlandse traditie gezien, maar vergelijkbare feesten vind je van België tot Rusland. Alle zijn gebaseerd op de heiligendag van Sint Nikolaas en oudere, heidense rituelen. Wat Sinterklaas van ‘ons’ maakt, is de manier waarop oude tradities zich hebben ontwikkeld: De stoomboot, de naam van het paard, kruidnoten en chocoladeletters vind je bijvoorbeeld niet snel over de grens.

Verassing

Voor veel mensen is pakjesavond niet compleet zonder surprises: zelfgemaakte, plagende kunstwerkjes met een cadeau erin. Volgens sinterklaaskenner Frits Booy horen ze al eeuwen bij 5 december: ,,Een van de eerste voorbeelden zou te zien zijn op het schilderij Het Sint Nikolaasfeest van Jan Steen uit 1665. Daarop zien we een geldstuk dat is verstopt in een appel.” De surprise typeert in zijn ogen alles wat Sinterklaas leuk maakt: ,,Je moet iets voor een ander bedenken. In ons ego-tijdperk lijkt mij dat verfrissend.”

Wie zoet is, krijgt lekkers…

…wie stout is, de roe. De handzame takkenbos is lange tijd een afschrikmiddel. Soms krijgen kinderen er slaag mee, of wordt de takkenbundel in een schoen achtergelaten in plaats van een cadeau. Een ander populair schrikbeeld is de zak waarin ongehoorzame kinderen mee naar Spanje gaan. in de jaren zestig verdwijnen ze na protesten van pedagogen.

X-mas

Heeft Sinterklaas te vrezen van zijn Amerikaanse tegenhanger? Volgens een enquête van bankverzekeraar ING is Sint vorig jaar nipt verslagen: 22 procent van de ondervraagden geeft cadeaus aan het begin van de maan, 25 procent doet dat met kerst en 19 procent viert beide feesten. Dat het kinderfeest het aflegt tegen kerst komt volgens de onderzoekers doordat het aantal kinderen in ons land daalt.

Y van arme Yvette, pas sinds kort brengt een chocoladeletter haar pret

De schoenen van Yvette en Xander hebben het lange tijd zonder cacao moeten doen. Tot het einde van de jaren negentig leveren merken als Droste zeldzame letters alleen op bestelling. Dat is nu anders. Jingyi Hu van Koninklijke Verkade: ,,We maken ze, al zijn ze minder verkrijgbaar. Deze letters raken als eerste uitverkocht. Mensen weten dat ze zeldzaam zijn, dus er is elk jaar een stormloop.” Het meest gekocht zijn de ‘S’ van ‘Sint’, de ‘P’ van ‘Piet’ en de ‘M’ van ‘mamma’.

Zwarte Piet

Er bestaan veel misverstanden over het zwart van Piet. In veel landen heeft Sinterklaas al eeuwen lang donkere helpers. Het zwart komt van as en roet en helpt om een angstaanjagend uiterlijk te verkrijgen. Over de rest van zijn uiterlijk bestaan geen vaste regels. Dat verandert in de negentiende eeuw, wanneer illustraties van Sinterklaas zich verspreiden en tekenaars een eigen invulling geven aan de zwarte knecht. Soms is hij met roet bedekt, soms verandert hij in een Moor of Afrikaan. Het idee van ‘standaard’ Piet komt uit de eerste helft van de 20e eeuw. In die tijd waren avonturenverhalen over Afrika en zendelingenmissies populair. Mede daarom werd Piet op advertenties een Afrikaanse karikatuur, wand dat greep de aandacht. Wat dat betreft zijn de kroespruik, de rode lippen en de oorringen dus geen eeuwenoude traditie en is de ‘moderne’ Roetpiet veel ouder dan zijn controversiële tegenhanger.

Bronnen: Jan van Trigt, Rita Ghesquiere, Arnold-jan Scheer, L.G. Paludet, AD, ANP, Financieel Dagblad, Volkskrant

Afbeelding: Wikipedia Commons